De verkiezingsuitslag vanuit de steden bekeken

Maar eerste een overzicht: hoe is de monsterzege van extreemrechts over de 53 grootste gemeenten van Nederland verdeeld? Het landelijk gemiddelde van extreemrechts is 27%. We zetten de score van een aantal steden of gemeenten naast het aantal hoogopgeleiden per gemeente. Dat doen we omdat Nederland de laatste dertig jaar een ‘meritocratie’ geworden is: een land waar posities samenhangen met competenties en diploma’s. Een statistische samenhang tussen opleidingsniveau en stemgedrag zegt natuurlijk niets over individuele afwegingen. Gelukkig niet. Maar statistische samenhangen zijn voor beleidsmakers wel aanknopingspunten om over hun werk na te denken.     

De 15 steden of gemeenten met de hoogste score voor extreemrechts (PVV, FvD, JA21, BvNL) in de drie rechter kolommen en de 15 steden met de laagste score in de drie linkerkolommen.

Deze tabel is een uittreksel uit een matrix die we op basis van de eerste uitslagen hebben opgesteld. We delen een serie bevindingen met u die voor een deel herleidbaar zijn tot dit uittreksel, voor een ander deel tot de ‘moedermatrix’. U kunt de gehele matrix bij Blaauwberg opvragen.

Eerst twee bevindingen in een oogopslag:

• Er is een sterk, statistisch lineair verband tussen opleidingsniveau en stemgedrag: hoe meer hoogopgeleiden, hoe minder extreemrechts. De uitzonderingen in deze cijferopstelling zijn Den Bosch (niet in deze tabel) en Sittard-Geleen. Daar is veel meer extreemrechts gestemd dan je op basis van het flinke aantal hoogopgeleiden zou verwachten
• Tegelijkertijd kun je niet zeggen dat extreemrechts alleen in lager geschoolde ecosystemen voorkomt. Gouda en Arnhem, bijvoorbeeld, hebben de laatste jaren flinke sprongen gemaakt in het opleidingsniveau van hun beroepsbevolking, maar de score voor extreemrechts beweegt zich niet heel ver van het landelijk gemiddelde.

Je zou haast zeggen: een hoogopgeleide bevolking is een noodzakelijke maar nog niet afdoende voorwaarde tegen de opmars van extremen.   

• De tegenhanger van extreemrechts was bij deze verkiezingen het linksliberale blok van D66, PvdA/Groenlinks, de PvdD en Volt. Bij de statenverkiezingen van maart 2023 was dit blok in vier steden op weg naar een tweederde meerderheid: Utrecht, Amsterdam, Nijmegen en Leiden. Linksliberaal is wat teruggevallen, wellicht mede door een grotere opkomst. Maar in alle vier steden scoort dit blok nog ruimschoots boven de 50%
• Extreemrechts heeft in deze vier steden slechts beperkt vorderingen gemaakt (enkele procenten) en dat geldt ook voor de twee nieuwkomers BBB en NSC
• Je kunt eigenlijk zeggen dat Utrecht en Amsterdam en direct daarna Leiden en Nijmegen de stabielste steden van het land zijn. Ze zijn immuun voor grote electorale schommelingen en hebben een berekenbaar politiek klimaat
• In de volgploeg van hoge scores voor linksliberaal en beperkte vorderingen voor extreemrechts treffen we Delft, Groningen en Hilversum aan. Van steden als Arnhem, Rotterdam en Den Haag is het de komende electoraat rondes nog afwachten of ze erin slagen om een constructieve meerderheid in het electoraat te mobiliseren. Voor Enschede en Maastricht – toch universiteitssteden – is die stabiliteit uit beeld aan het raken

Als we extreemrechts en de twee nieuwskomers BBB en NSC bij elkaar optellen, komen we in sommige steden op een electoraat van omstreeks 60% waarvan we eigenlijk niet weten hoe het zich gaat opstellen bij investeringen en innovaties.

We beleven heftige tijden, met een electoraat dat fel reageert op gebeurtenissen van buiten. Politieke stabiliteit wordt in dat klimaat een waarde op zich. Je kunt bij grote ingrepen niet zonder een ‘support system’: een bevolking en een civil society die weliswaar kritisch zijn, maar wel snappen dat de stad verder moet. Overheden, ondernemers en investeerders willen en moeten plannen maken voor de lange termijn: woningbouw, energie, infrastructuur, onderwijs. Investeerders willen niet om de zoveel maanden weer met een compleet nieuw opinieklimaat te maken krijgen. De factor ‘stabiliteit’ gaat de net genoemde steden een bonus bezorgen als het gaat om investeringen en innovaties. Ze hadden al een leidende positie, die is door de verkiezingsuitslag verder versterkt.

Nog twee verdere verbijzonderingen:

• Er zit veel electoraal zwerfgedrag in het ecosysteem van de oude industriesteden als Heerlen, Schiedam, Vlaardingen en Zaanstad. Steden met een groots verleden, die hun identiteit verloren hebben. Ook Amsterdam, Leiden en Groningen hebben een moeilijke sociale geschiedenis, maar hebben zich kunnen transformeren tot stabiele trekpaarden van de kenniseconomie. Kunnen de andere industriesteden daar iets van leren? Of zit de electorale instabiliteit nu die transformatie in de weg? De kennissteden hebben – bijvoorbeeld – hun succes voor een groot deel te danken aan buitenlands talent. Wat als je als stad valt voor een anti-migratie agenda? Is dat schieten in de eigen voet?
• Er zitten bij de steden met hoge scores voor extreemrechts nogal wat ‘new towns’, zoals Zoetermeer, Alphen, Purmerend, Spijkenisse (gemeente Nissewaard), Lelystad). Die steden zijn gebouwd in de jaren 1970 en 1980 om de grote babyboomgeneratie te huisvesten. Die generatie vergrijst en lijkt nu van hun woonplaatsen electorale forten te maken: de buitenwereld met z’n internationals, jongeren en innovaties buiten houden. En dat op het moment dat ze groot onderhoud nodig hebben, over herontwikkeling moeten nadenken, nieuwe bewoners moeten aantrekken. Weer: schieten ze zich in eigen voet?

Tenslotte de andere vraag die de media bezig houdt: hoe ernstig is het allemaal? Is de destabilisering een episode waar we doorheen moeten? Gaan grondwet, andere partijen, rechters en andere instituties de boel normaliseren of staan we aan de vooravond van iets echt destructiefs? We horen een koor van stemmen. 
We voegen een geluid toe aan het koor. Het is afkomstig van Francis Fukuyama. Deze Amerikaan schreef in 1992 het boek ‘’The End of History and the Last Man’. Hij verwoorde daarin het optimisme uit die jaren: het communisme was verslagen, de liberale democratie had gewonnen en was na een gevecht van twee eeuwen nu de dominante en definitieve bestuursvorm op onze planeet. Daarom: het einde van de geschiedenis.
Het optimisme van Fukuyama werd natuurkijk gelogenstraft. Hij had 11 september 2001 en de golf van terrorisme niet voorzien. De terugkeer van Rusland als agressieve macht. De autoritaire greep van China op het grootste land ter wereld. Zoveel niet. Toch maakte hij aan het eind van zijn boek wel een voorbehoud:

“Stel nou dat de hele wereld straks is afgevuld met liberale democratieën, zodat er geen noemenswaardige tirannie of onderdrukking meer is om tegen te vechten. De ervaring leert dat als mensen niet kunnen vechten voor en goede zaak omdat die goede zaak door vorige generaties al gerealiseerd is, ze zullen gaan vechten tegen die goede zaak. Ze gaan vechten om het gevecht zelf. Ze gaan, met andere woorden, vechten uit verveling, omdat ze zich geen wereld kunnen voorstellen zonder gevecht.  En als het grootste deel van de wereld bestaat uit vredelievende en welvarende liberale democratie, dan zullen ze gaan vechten tegen die vrede, die welvaart en die democratie” (eigen vertaling).

Fukuyama’s laatste voorspelling is geen prettig vooruitzicht. Als het klopt, is wat we op 22 november zagen geen verhaal van ‘reële zorgen’, van achterstand, van ‘de mensen die het zat zijn’ of van andere dingen die je met woorden kunt beschrijven. Het is een uiting van de minder fraaie kant van de menselijke natuur: verveling en agressie.