Header photograph by Digital Vision/Thinkstock. Via Slate.

Zijn lessen hebben me daarentegen uitstekend voorbereid op de latere fasen van die loopbaan. Ik verwoord zijn lessen tegenwoordig in termen van vrolijke nieuwsgierigheid, verbanden kunnen leggen, tussen micro en macro kunnen schakelen en vooral een verpletterend plezier hebben in kennis. Laten zien hoe ontzettend leuk het is om veel te weten. Dat is geen verkeerde bagage.
De verhalen van mijn klasgenoten zijn allemaal net iets anders, maar zitten in datzelfde spectrum.      

Klasgenoot G. ontdekte dat Harms nog leeft, inmiddels voorbij de negentig. G. stuurde hem een brief waarin hij vroeg of hij ons een keer kon ontvangen. Hij gebruikte in die brief het woord ‘roeping’ als mogelijke verklaring voor de onderwijsloopbaan van Harms.
Harms ging niet op de uitnodiging in, merkte op: ‘Te zwak, te oud en niet meer goed in staat iets dergelijks aan te gaan, toenemende doofheid, wapperend en falend geheugen”. Hij antwoordde G. met een handgeschreven brief. Daaruit:

“Ik was leraar. Ik wilde leraar worden en zijn; jij spreekt van roeping. Door wie of wat geroepen? () Als knaap werd ik in de lessen van meester Visser (5^de en 6^de klas lager onderwijs, 1944-45) getroffen door zijn manier van lesgeven. Hij boeide mij, ik wilde – diep in mijn binnenste – meester worden, net als hij voor de klas staan of zitten, speciaal in ons Nederlands Indië. Toen brak de vrede uit, geen Indië meer. Op het gymnasium in Winschoten werd mijn wens als knaap versterkt, doordat ik het lesgeven van leraren speurend onderzocht met als ondergrond de vraag: hoe zou ik het doen? Naast meester Visser verrezen als boeiende figuren: in Winschoten Tuinier, in Groningen Westebrink. En wat doceerden zij? Je raadt het al: oude talen. Ik was 15 jaar toen mijn automatisch antwoord op de vraag; wat en waar ga jij studeren? – luidde: oude talen en geschiedenis in Groningen. ‘Dan kun je alleen maar leraar worden’, zei men. En zo gebeurde het”.

Wij zessen ervaren die brief in dat beverige handschrift als een groot cadeau. En dat geldt ook voor de boodschap. Je kunt je beraden op wat een leerling precies moet leren tot je een ons weegt. Maar het gaat echt om de autonomie en de capaciteit van de leraar. Harms werd twee generaties geleden niet beleerd, maar geïnspireerd. Zo kon hij ons, een generatie geleden, op zijn beurt inspireren.  

Zijn brief deed me denken aan een grappig voorval eerder in mijn loopbaan. Een collega uit mijn toenmalige werkkring ging verkassen, naar het Ministerie van OCW, om zich daar met de kwaliteit van het lager onderwijs bezig te houden. Bij haar afscheid werd ze toegesproken door een andere ex-collega, die dezelfde oversteek een jaar eerder had gemaakt. Hij zei:

‘Jij en ik weten dat jouw nieuwe baan onzin is. De kwaliteit van het onderwijs wordt niet bepaald door wat wij in Den Haag bedenken. De kwaliteit wordt uitsluitend bepaald door de juffen en  meesters voor de klas. En het enige dat wij in Den Haag moeten doen, is zorgen dat die juffen en meesters netjes op tijd hun salaris krijgen’.

Twee pleidooien voor de professionele autonomie van de docent, vanuit verschillende generaties en perspectieven. Dat is geen toevalstreffer: je kunt er beleid op maken. De professionele autonomie van de docent geldt als het kernstuk van het Fins model, het meest succesvolle onderwijsstelsel van Europa.

In de trein terug naar huis lees ik in de krant dat de vier onderhandelaars voor het nieuwe kabinet zes uur lang hebben gediscussieerd over de inhoud van de seksuele voorlichting (Lentekriebels) in het basisonderwijs, zonder er echt uit te komen. In het licht van het zojuist afgesloten gesprek, vind ik het lastig om politiek iets te vinden van zo’n onderonsje van de leiders van onze nieuwe kabinet. Ik vind het vooral een staaltje van puberale roddelzucht. Het is vast in de geest van Visser, Westebrink, Harms en hun eigentijdse evenknieën om te roepen: ‘Roddelen doe je maar buiten. In de kabinetsformatie moet het gaan over het Fins model’.