Ons indrukwekkende bezoek aan het Saartjie Baartman Centre for Women and Children

Op 10 maart zou ik een bijdrage aan het congres De Onzichtbare Prijs in Rotterdam leveren, helaas is deze geannuleerd. Dat wordt georganiseerd door onder andere de Soroptimisten. Als tegenprestatie brachten zij ons in contact met de Soroptimisten in Kaapstad. Ze brachten ons in contact met Joan Cornish, die al heel lang actief is voor de Soroptimisten. Joan schudde ooit Nelson Mandela de hand en had Amy Biehl persoonlijk gekend. Dan wordt de geschiedenis ineens heel tastbaar.

Doneer hieronder aan het Saartjie Baartman Centre

Doneer hier

Het contact met Joan leverde ons een indrukwekkend werkbezoek op aan het Saartjie Baartman Center for Women and Children. Een opvangcentrum met 110 plekken voor vrouwen die, vaak met hun kinderen, gevlucht zijn voor huiselijk geweld. De context is heel Zuid-Afrikaans: het centrum is gelegen tegenover een vanwege bendegeweld berucht township, er zijn hoge hekken, veel beveiligingscamera’s en een bewaakte toegangspoort. Maar eenmaal binnen heerst er rust, toewijding en de energie om verder te gaan.

Het Saartjie Baartman Centre, opgericht in 1999, is vernoemd naar Saartjie (Sara) Baartman, een Khoikhoi-vrouw die in de vroege 19e eeuw door Europese kolonisten werd ontvoerd, misbruikt en als curiositeit tentoongesteld in Europa onder de denigrerende naam “Hottentot Venus”. Haar lichaam werd na haar dood in 1815 zelfs ontleed en tentoongesteld in een Parijs museum, totdat haar stoffelijke resten in 2002 – na jarenlange campagne – eindelijk werden gerepatrieerd naar Zuid-Afrika.

Haar verhaal staat symbool voor de koloniale geweldsgeschiedenis en de seksuele uitbuiting van zwarte vrouwen. Maar het is ook een verhaal van verzet en herstel. Het centrum dat haar naam draagt, is vandaag de dag een veilige haven voor vrouwen en kinderen die slachtoffer zijn van huiselijk geweld. Het centrum biedt niet alleen opvang, maar ook medische zorg, juridische bijstand, traumatherapie en re-integratieprogramma’s.

Wat doet het Saartjie Baartman Centre?

  • 24/7 opvang voor vrouwen en kinderen in nood, tot in beginsel vier maanden
  • Begeleiding bij vervolgstappen om zelfstandig en veilig verder te kunnen
  • Traumagerichte therapie, waaronder kunstzinnige therapie en groepsgesprekken
  • Juridische begeleiding bij aangifte en rechtszaken
  • Economische empowerment, zoals vaardigheidstrainingen en hulp bij het vinden van werk
  • Voorlichting op scholen over gezonde relaties en geweldspreventie

De laatste jaren is er in Zuid-Afrika steeds meer maatschappelijke aandacht voor geweld tegen vrouwen, met de activistische #TotalShutdown-beweging uit 2018 als belangrijke katalysator.

De overheid heeft huiselijk geweld tot nationale crisis verklaart. In 2023 trad de nieuwe Domestic Violence Amendment Act in werking, die duidelijker (en breder) definieert wat huiselijk geweld is en procedures en hulpverlenging moet verbeteren. Door de National Council on Gender-Based Violence and Femicide Bill (2024) wordt een nationaal coördinator aangesteld, die met een breed programma gendergerelateerd geweld en femicide moet gaan bestrijden. Ook de politie wordt steeds beter getraind in het herkennen van signalen en een meer slachtoffergerichte benadering

Dat klinkt bekend! Dat viel me sowieso op in Kaapstad: hoezeer de problematiek in allerlei opzichten overeenkomt. Of het nu gaat om een vrouw in een township in Kaapstad of in een hippe buurt van Amsterdam-Noord: de patronen van geweld, controle, isolatie en psychisch geweld zijn hetzelfde. Dat geldt ook voor de redenen om niet weg te gaan (“voor de kinderen”, “hij belooft te veranderen”, “ik ben economisch afhankelijk”).

Huiselijk geweld in Zuid-Afrika en Nederland
Zuid-Afrika heeft één van de hoogste percentages gendergerelateerd geweld ter wereld.

  • Elke drie uur wordt een vrouw in Zuid-Afrika vermoord door haar partner.
  • Eén op de vier Zuid-Afrikaanse mannen geeft toe ooit een vrouw te hebben verkracht.
  • Meer dan de helft van de vrouwen heeft in haar leven fysiek of seksueel geweld meegemaakt.

Nederland heeft lagere moordcijfers dan Zuid-Afrika, maar huiselijk geweld is ook hier een stille epidemie.

  • Jaarlijks zijn 200.000 mensen (vooral vrouwen) slachtoffer van huiselijk geweld.
  • Elke acht dagen wordt een vrouw vermoord door haar (ex-)partner.
  • Eén op de drie vrouwen heeft ooit fysiek of seksueel geweld meegemaakt.
  • Kinderen zijn vaak medeslachtoffer: In 2024 waren 40.000 kinderen getuige van huiselijk geweld.

 

Bronnen: UN Women, SAPS, Statistics South Africa, 2023-2024, CBS, Veiligheidsmonitor, 2024-2025

Wat me verder opviel was de aandacht voor het mentale welzijn van slachtoffers, in elk geval in het Saartjie Baartman. Er was een Garden of Serenty en verder werd elke activiteit (maatschappelijk werk, cursussen, vaardigheidstraining) ook ingezet als therapie, als manier om mentaal tot rust te komen en een begin te maken met het verwerken van trauma’s.

Voor mijn eigen rekening heb ik de volgende vergelijking gemaakt tussen Nederland en Zuid-Afriuka. Want ondanks de herkenbaar van problematiek en aanpak, zijn er ook veel verschillen.

Aspect Zuid-Afrika Nederland
Schaal Extreem hoog, vaak dodelijk Minder dodelijk, maar wijdverspreid
Aangiftebereidheid Laag (wantrouwen politie) Laag (schaamte, proces is zwaar)
Politieoptreden Verbeterd, maar nog wisselend Vaak te bureaucratisch, weinig empathie
Mentale zorg Centraal in hulpverlening van Saartjie Baartman Fragmentarisch, wachtlijsten
Maatschappelijke aandacht Groot (activisme, media) Groeiend, maar nog steeds taboe

Het Saartjie Baartman heeft een indrukwekkende website. Met klare taal, heldere cijfers en strijdbare ‘testimonials’ wordt het vraagstuk van ‘Gender Based Violence’(GDV) benoemd. Even indringend is de oproep aan de omgeving om betrokken te zijn, te doneren, als vrijwilliger op te treden, deskundigheid te
verschaffen. De overheid is aanwezig als wetgever, als medefinancier en met de autoriteit van de politie. Maar het centrum maakt in de presentatie duidelijk waar de oplossing vandaan moet komen: uit alle geledingen van de gemeenschap.

Het Saartjie Baartman laat zien dat verandering mogelijk is, zelfs in een land met zo’n complexe geschiedenis van geweld. De vrouwen die ik daar ontmoette – zowel hulpverleners als cliënten – straalden vooral kracht uit. Tegelijk is het nog een druppel op de gloeiende plaat: het Saartjie Baartman heeft plek voor 110 vrouwen en kinderen. Dat is uiteraard veel te weinig en er zijn in Kaapstad eigenlijk geen vergelijkbare initiatieven, althans niet met een zo uitgebreid palet aan ondersteuning.

De overheid zet wel in op tegengaan van geweld tegen vrouwen, maar de praktijk is weerbarstig. Er zijn meer plekken zoals het Saartjie Baartman nodig.

Het Saartjie Baartman is voor een belangrijk deel afhankelijk van giften. Wil je het Saartjie Baartman steunen? Je kan hier doneren.

Gerelateerde artikelen

Waar zijn alle meisjes heen?

Waar zijn alle meisjes heen?: Mannen- en vrouwensteden na de verkiezingen Door Aart van Bochove In India is de opmars van vrouwen goed te zien. Ze gaan massaal de straat op om [...]

Meer artikelen

Een woedende vriendin. Eindelijk

Een woedende vriendin. Eindelijk. Ik heb een vriendin van Turkse komaf. Ik noem haar in dit verhaal A. Ik ken haar inmiddels bijna 35 jaar. Ik heb haar nog nooit zonder hoofddoek [...]

Deel 1: de aanstaande bevolkingskrimp

Deel 1: de aanstaande bevolkingskrimp In de vorige Blaauwdruk schreef ik mijn verbazing uit over de razendsnelle daling van de vruchtbaarheid in Turkije, van net boven de vervangingsratio van 2.1 kind per vrouw [...]

Minka’s Kleine Wereldstad

Minka's Kleine Wereldstad Inmiddels werk ik alweer ruim acht maanden bij Blaauwberg. Ik weet nog goed dat ik net een maand binnen was, nog druk bezig om de Ondernemersfondsen een beetje onder [...]

Onderwijs en Armoedebestrijding

Onderwijs en Armoedebestrijding We staan in verschillende steden voor leergangen over armoedebestrijding. Spannend zijn vooral de steden die deelnemen aan het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. In die NPLV-gebieden wonen bij elkaar [...]

Neem contact op

Neem contact met ons op via bijgaande contactgegevens. Wij komen spoedig met een reactie.

Inschrijven voor onze nieuwsbrief: