Dit artikel is een bewerking van een column van Aart van Bochove in ‘Regio in Beeld’ van UWV

Vrouwen zijn bijna wereldwijd in opmars. Je zou het niet zeggen als je naar het nieuws kijkt: deprimerende berichten over seksuele intimidatie, over loonkloven, over taliban met hun vrouwenhaat. Zo werd er recent in India een vrouwelijke arts verkracht en vermoord. Op haar werkplek, in het ziekenhuis. Die misdaad werd breed uitgemeten in de westerse media. Maar India is een reusachtig land. Als je over 1.4 miljard mensen rapporteert, valt er elke dag veel ellende te vertellen.

Wellicht was niet die gruweldaad het echte nieuws, maar wat daarop volgde: massademonstraties van vrouwen – en mannen – die veiligheid eisten. Echt massa’s, met miljoenen tegelijk. Zo goed georganiseerd, en zo goed geïnformeerd. Ze eisten niet alleen veiligheid, maar ook democratie, respect voor mensenrechten, integriteit, waardigheid. Een reusachtige emancipatiebeweging. We zijn in de Nederlandse publieke opinie gefixeerd op trumpisme, populisme en de uitholling van de democratie. Maar het beeld is gelukkig veel complexer.

Bijna overal in de wereld zijn vrouwen in opmars in economie en onderwijs. Vrouwen eisen hun plaats op in Iran, in Brazilië, in India, in Spanje. In Nederland vormen vrouwen al geruime tijd de meerderheid van de studenten in het hoger onderwijs. Dat gaat gevolgen krijgen voor de kaderfuncties in ons beroepsleven. We associëren het feminisme met de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw. Maar achteraf zijn dat slechts de inhoudelijke wegbereiders. De echte feministische revolutie is nu gaande, onder onze ogen, zonder veel discussie. Symbolisch is het aantal machtige vrouwen in de entourage van Trump: een veelvoud van dat onder Carter, de ideologisch gedreven Democraat van een generatie geleden.   

Er is het nodige debat over wat precies deze revolutie aanjaagt. Onze duiding: het is de verstedelijking. Wereldwijd verlaten vrouwen het platteland. Ze laten de sociale controle, het familie-toezicht en de netjes voor hen afgebakende gedragspatronen van de dorpscultuur achter zich. In de steden treffen ze anonimiteit, banen, opleidingsplekken en zelfbeschikking. Die steden zijn vaak linkser, liberaler, hoger opgeleid, diverser en ook vrouwelijker dan het platteland. De verstedelijking stelt vrouwen in staat om echt zelfbeschikking uit te oefenen.

Het kan hard gaan. Er zijn plekken, bijvoorbeeld op het platteland van het oosten van Duitsland, waar nog maar 75 jonge vrouwen zijn op 100 jonge mannen. De vrouwen zijn naar Berlijn en het westen van het land gegaan. Ze laten een verongelijkt manvolk achter, dat zijn gramschap uit bij verkiezingen. Maar kennelijk niet geïnspireerd is om zelf ook de kansen op te gaan zoeken.

In Nederland gaat het minder hard. Maar ook hier: Amsterdam, Utrecht, Groningen, Leiden, Nijmegen… Als we ons beperken tot de ‘formatieve periode’ – de leeftijd van 20 tot 35 – hebben die steden allemaal een flink vrouwenoverschot. Een deel wordt verklaard door de studenten: de zorgopleidingen zitten in die steden en zorg is nog steeds meer een vrouwen- dan een mannenberoep. Maar het beeld geldt voor die hele leeftijdsgroep tot 35, voorbij de studententijd.  Dat gaat grote maatschappelijke gevolgen krijgen. Innovaties, mode, creativiteit, trends: die formatieve leeftijd is de broedplaats voor de samenleving van morgen. En die samenleving van morgen is stedelijker en vrouwelijker dan het heden.

We vroegen ons af of je de globale trend ook op het niveau van de regio kon zien en zochten de cijfers op over Holland Rijnland, het noordelijk stuk van Zuid-Holland, met centrumstad Leiden, de stedelijke kernen Alphen en Katwijk, een sub urbane zone en een deel van hert Groene Hart. Het is een klein gebied. Als alle inwoners van Holland Rijnland tegelijk zouden gaan demonsteren, zou dat nog maar een fractie zijn van wat in India de straat op ging na dat misdrijf, om een absurde vergelijking te maken. Maar toch.
Hoe zit het in de gemeenten van Holland Rijnland met de man-vrouw verhouding in de leeftijdsgroep van 20 tot 35 jaar?

In de tijd van één generatie is de regio ‘verblauwd’. Er is een enkele felrode plek voor in de plaats gekomen: de kennisstad Leiden. De kleine ‘roze’ buren Oegstgeest (aan de noordwestkant) en Zoeterwoude (aan de zuidoostkant) hebben recent veel bijgebouwd en trekken in een overspannen woningmarkt een surplus aan Leidenaren aan. Dat verklaart hun ‘roze’ staat. Maar voor de rest tekent zich in deze kleine regio een perfecte afbeelding af van de wereldwijde trend: jonge vrouwen trekken naar de kennisstad, mannen blijven in het achterland.  De sekseratio varieert van 92 tot 116. Nog geen oosten van Duitsland, maar het verschil is – midden in de Randstad, met zeer korte afstanden – opmerkelijk groot.   

Vrouwen die stemmen met hun voeten, hun plek opeisen, hun vrije gang gaan, de feminisering van het beroepsleven, hoe je het ook maar wilt uitdrukken. Het electorale klimaat in de gemeenten is met deze ontwikkeling meegegroeid. In Leiden en andere kennissteden heeft zich sinds 2010 een stabiele links-liberale meerderheid gevormd. In het achterland schieten de electorale resultaten alle kanten uit, met veel lokale partijen en ‘onvredepartijen’.

Het kabinet – zelf tot stand gekomen op de golf van ‘onvredepartijen’- wil meer aandacht aan de regio besteden. Maar vrouwen kiezen hun eigen ecosysteem. Het kabinet gaat die keuze niet veranderen, het niet-stedelijk gebied is echt zelf aan zet en mag zich afvragen waarom de vrouwen kiezen voor de stad. Kan het zijn dat die onvrede zelf de reden is om het achterland de rug toe te keren?    

De segregatie tussen kennisstad en achterland kan voor een deprimerende polarisatie zorgen. Heel schematisch: een minderheid van vrouwelijke, cultureel rijke, op de buitenwereld georiënteerde, hoogopgeleide, welvarende en onderling nauw samenhangende steden, versus een meerderheid van mannelijke, vergrijzende, mono culturele, naar binnen gekeerde en stagnerende plaatsen in het achterland. We zagen het bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen al gebeuren. Trump verwierf een meerderheid van de stemmen in bijna 90% van de ‘counties’ waarin het land electoraal verdeeld was. Brookings Institution rekende uit dat die 10% niet-Trump-counties tekenden voor 60% van het Amerikaanse nationaal product. Hoe houdt je die beide werelden bij elkaar?

Maar ook de kennissteden zelf hebben een probleem. Met het vertrek van de babyboomers, zijn westerse landen begonnen aan een reis van enkele decennia met een schaarste aan arbeid. Als je vraagt welke sectoren van publiek belang zijn en tijdens die reis een zekere voorrang hebben in de personeelsvoorziening – voor zover die in een vrij land te sturen is – gaat het steeds over zorg, onderwijs, veiligheid (zeker sinds Poetin’s oorlog) en techniek.

Nu is het maatschappelijk aanpassingsvermogen rondom zorg en onderwijs nog lang niet uitgeput; er zijn bijvoorbeeld veel armere landen dan Nederland die toch goed scoren in de levensverwachting die zij hun inwoners kunnen bieden, mede dankzij preventieprogramma’s. En met veiligheid kun je goed ‘massa’ maken met internationale samenwerking.

Maar de techniek is de crux van de welvaartschepping. De bloei van de kennissteden is technologie gedreven. Technologische innovatie is een belangrijke aanjager van economische groei. Voor techniek heb je echt scienceparken en lokale clusters nodig, regionale ecosystemen, veel kapitaal, lange termijn planningen, sterke netwerken. Een feminiserende arbeidsmarkt is geen goed nieuws voor het enorme tekort aan techniek, tenminste niet zo lang vrouwen weinig voor techniek kiezen. Alle reden om nu eens goed na te gaan hoe die techniek dan wel een vrouwenzaak kan worden.