Column: Draden over de planeet

Een biografische column, deze keer. Over politiek, van Chili naar Groningen, naar Leiden. Met een verrassende twist aan het eind.

Toen lang geleden in mijn tienerjaren mijn politieke vorming begon, kwam ik niets te kort aan context. Mijn ouders hadden elkaar ontmoet in het oorlogsjaar 1944, tijdens de jodensmokkel. Mijn vader kwam een jodenjongetje brengen in het huis van mijn grootouders, aan de Haagse Valkenboslaan. Hij werd verliefd op de dochter des huizes. Zo heette dat: in de jodensmokkel, sjouwde je met jodenjochies. Het werd in mijn jeugd bijna achteloos verteld. Zoals die fantasieloze openingsvraag in al die kennismakinkjes in dat televisieprogramma ‘First Date’: ‘wat doe je zoal in het leven?’ ’Nou, gewoon, beetje joden smokkelen’. De wederopbouwgeneratie van mijn ouders nam de tijd niet om er over te praten.

Ik kreeg pas veel later door dat mijn ouders iets bijzonders hadden meegemaakt. Eigenlijk veel te laat. Te laat om er nog gericht vragen over te kunnen stellen.

Zo was niet de oorlog, maar een andere gewelddadige gebeurtenis de rinkelende wekker in mijn politieke vorming. In de vroege jaren zeventig werd in Nederland veel gekeken naar Chili. Daar was de linkse president Allende gekozen, die met veel elan het land veranderde. Hij kreeg harde en diep polariserende oppositie, onder meer van de christendemocraten die tot 1970 de president leverden. Op 11 september 1973 maakte het leger een einde aan het linkse experiment, met een bloedige staatsgreep. De signatuur van de staatsgreep was onvervalst fascistisch. De schatting is dat 30.000 mensen vermoord werden. Een veelvoud van het dodental van die andere 11de september, in 2001, toen in New York vliegtuigen de torens invlogen.

Tenminste een deel van het Chileens coupplegers leefde in de veronderstelling dat de staatsgreep de steun zou krijgen van de christendemocraten, gezien hun geharnaste oppositie tegen Allende. Dat bleek een groot misverstand. Binnen enkele dagen begonnen de christendemocraten de staatsgreep te veroordelen. Maar het kwaad was al geschied. Misschien kunnen we het vergelijken met de rabiate manier waarop in onze Tweede Kamer de flankpartijen van uiterst rechts – en soms ook van links – tegen het centrumkabinet tekeer gaan. Er zijn idioten die de razernij serieus nemen. Gelukkig beschikken die idioten in Nederland niet over een leger. In Chili in 1973 deden ze dat wel. Als 17-jarige scholier was ik diep onder de indruk van wat daar aan de andere kant van de wereld gebeurde.

Twee jaar later kwam een delegatie van Chileense christendemocraten in Den Haag contacten leggen. Ik studeerde inmiddels in Groningen en was lid geworden van de ARP, een van de voorlopers van het CDA. Ik had graag naar Den Haag gewild om naar die verre geestverwanten te luisteren. Maar ik was werkstudent, ik was afhankelijk van vijf avonden per week maaltijden uitserveren in de grote jongerenkeuken van Vera in de Oosterstraat. Ik vroeg Hans Morssink om naar Den Haag te gaan en namens mij goed op te letten. Hans trof Radomiro Tomic, de Chileense oppositieleider, en kwam geroerd terug. Tomic had zijn Europe bondgenoten vragen gesteld: blijf Chili agenderen, blijf actie voeren, help ons door de pikzwarte nacht, vergeet ons niet, wees zuinig op jullie eigen democratie, trap niet in leugen en propaganda, bescherm je kranten, neem nooit een staatsgreep voor gegeven aan, leg je nooit neer bij een dictatuur, waar ook maar ter wereld. Ik realiseer me de laatste tijd hoe die opdracht mij gevormd heeft. Tot en met mijn aversie tegen antivax, populisme en de tirades van nu in de Tweede Kamer. Tomic was de leeuw die vanuit de verte voor mij brulde.

Radomiro Tomic

Genoemde Hans Morssink werd bestuurder in het noorden van het land. Ik heb mijn studie afgemaakt en ben naar Leiden verhuisd. Tomic leefde in ballingschap. In Chili is in 1990 het licht van de democratie weer aangestoken, hij heeft het nog net meegemaakt (hij overleed in 1992). In het collectieve geheugen staat de datum 11 september niet meer voor Chili, maar voor New York. De tijd is verder gegaan.

En toen bestond op 25 augustus 2022 Blaauwberg 25 jaar. We vierden dat met een masterclass voor 120 mensen over de opkomst van de kennissteden. En we deden dat in het Engels, deels als vingerwijzing naar de noodzaak om de stad Leiden zich internationaal en toegankelijk te laten uitdrukken, deels voor de lol, gewoon kijken wat er gebeurt. Op 25 augustus zat een jong stel voorin de zaal te stralen van plezier. Expats, hij schrijft een proefschrift. Ze hadden via het Expat Centre Leiden lucht gekregen van de masterclass en vonden het fantastisch dat na drie jaar eindelijk een voor hen verstaanbaar verhaal over deze stad tot hen kwam. Ze heetten Esteban en Magdalena en ze kwamen uit Chili. Stuiterend van plezier stonden ze later met wijn in de hand in de daktuin van het innovatiecentrum PLNT, waar we onze masterclass hielden. Maar na vier uur masterclass was ik te moe om nog echt een gesprek aan te kunnen. Ik heb ze een week of wat later uitgenodigd voor de maaltijd. En weer stonden ze te stuiteren. Voor het eerst in drie jaar bij een Nederlander thuis over de vloer (wij Nederlanders doen in onze verwelkoming van expats iets niet helemaal goed).

Ze merkten op dat ik veel wist over de Chileense geschiedenis. Ik probeerde dat te verklaren en vertelde terloops dat de woorden van Tomic op mij als 19-jarige zo’n indruk maakten. Magdalena was even stil. En zei toen in alle rust: ‘Tomic was mijn opa’.

Het duurt even voor je zo’n verrassing incasseert. Hier kwam een connectie in de tijd tot stand. Bijna vijftig jaar tussen twee incidenten. En een connectie in afstand. Twee continenten verderop… Ik kan het er niet bij laten zitten. Ik ben tenslotte een onderzoeker. Ik ga die verrassing uitzoeken. Voor de volgende nieuwsbrief beloof ik u een interview. Hoe lopen de draden over onze planeet?

Meer artikelen

Buurman’s gras is altijd groener

Buurman's gras is altijd groener. Leren van verschillen tussen regio's Bron: Fieggentrio Voor een beroepssocioloog is die mode van de omgekeerde vlaggen een feest. Je kunt precies zien waar de perceeleigenaren politiek [...]

Column: Draden over de planeet

Column: Draden over de planeet Een biografische column, deze keer. Over politiek, van Chili naar Groningen, naar Leiden. Met een verrassende twist aan het eind. Toen lang geleden in mijn tienerjaren mijn [...]

Neem contact op

Neem contact met ons op via bijgaande contactgegevens. Wij komen spoedig met een reactie.