zorgen voor veel overlast en er is eigenlijk geen zorgtraject of woonvoorziening die bij ze past. En dus komen ze in een vicieuze cirkel terecht van op straat leven, naar politiecel, weer terug op straat en weer opgepakt worden. Zorgoplossingen stranden vaak en uiteindelijk is de politie de enige partij die dacht en nacht met deze groep aan de slag is.

Naar schatting gaat het om zo’n 1.500 mensen in Nederland waarvoor het maar niet lukt om ze te helpen met hun leven weer wat op de rit te krijgen. Zelf willen ze meestal wel. Edwin in het NRC-artikel: “Nu hij alweer even niet in een psychose zit én clean is, houdt Edwin hoop dat aan die negatieve spiraal ooit een eind komt en dat hij een normaal leven kan gaan leiden: Een echt huisje, een hond, een vriendin en een beetje muziek maken.”

Er is steeds meer consensus dat een stabiele plek om te wonen de belangrijkste voorwaarde is om uit dit soort situaties te komen. Gewoon, een eigen dak boven je hoofd. Het is niet voor niets het eerste dat Edwin noemt.

Plannen realiseren voor nieuwe woonvoorzieningen: waarom is dat zo moeilijk?

In Zuid-Limburg ben ik betrokken bij het maken van een plan voor een nieuwe woonvoorziening voor mensen als Edwin. Zelfstandig wonen, maar wel met 24/7 begeleiding op het terrein, in een mini-wijkje van tien tot twintig eenvoudige cabin-woningen, ergens buitenaf. Zonder voorwaarden als verplichte verslavingszorg, psychiatrische behandeling, of de eis om na een aantal jaren door te stromen naar een zelfstandiger woonvariant. Rust en duidelijkheid. Een wat zwaardere variant van de Skeave Huse die je her en der in het land al ziet en waar in 2021 de publieke omroep de docu-serie Welkom in Containerdorp over maakte.

Het is een langdurig traject met veel hobbels. Ik ken ook maar één Nederlands voorbeeld waar het gelukt is om dit te realiseren: D’n Dijk in Den Bosch, met twintig cabin-woningen. Het is een doorslaand succes. Waar voor de twintig bewoners de politie voorheen een kleine duizend keer per jaar op een overlastmelding af moest, is dat nu nul keer. Nul. Het project kent eigenlijk alleen maar winnaars. Toch was het ook daar heel moeilijk te realiseren, omdat het moeilijk was de maatschappelijke angst voor overlast te overwinnen. Maar daar is het gelukt.

Elders blijkt dat steeds weer heel erg moeilijk. Waarom lukt dat niet?

Het makkelijke antwoord is dat politici de protesten van omwonenden niet durven te trosteren. Maar dat is te gemakkelijk gedacht. Want natuurlijk maken omwonenden zich zorgen, dat zouden u en ik ook doen. En ook al ligt zo’n containerdorpje ergens buitenaf, er zijn altijd omwonenden. Ook politiek is het niet eenvoudig. Wethouders krijgen al zoveel moeilijke vragen en hebben vaak ook ervaring met nare trajecten rond asielzoekerscentra. Er is dus niet echt een goed maatschappelijk klimaat voor dit soort plannen. Maar dat is niet het hele verhaal, want andere voorzieningen weten we te realiseren.

We gaan in dit artikel voor die vraag te rade bij Abram de Swaan, de grand old man van de Nederlandse sociologie, met name bij zijn magnum opus Zorg en de Staat.

Zorg en de Staat: de analyse van Abram de Swaan over de verzorgingsstaat

De Swaan beschrijft in Zorg en de Staat hoe de zorg in Nederland is geëvolueerd van een zaak van familie en gemeenschap naar een zaak van de staat en professionele organisaties. In de premoderne samenleving was zorg een zaak van nabijheid en verbondenheid. Mensen werden verzorgd door hun familie, buren en de lokale gemeenschap. Zorg was niet iets dat werd georganiseerd door overheden of instellingen, maar iets dat voortkwam uit menselijke relaties.

Met de komst van de moderne welvaartsstaat verandert dit. Zorg wordt steeds meer een zaak van professionele maatschappelijke organisaties, zoals ziekenhuizen, GGZ-instellingen, woningcorporaties en gemeenten. Zorg wordt daarmee beter georganiseerd, efficiënter en toegankelijker dan ooit tevoren. Maar er is ook een prijs betaald. Zorg is niet langer een zaak van menselijke verbondenheid, maar van regels, protocollen en budgetten.

Mensen zoals Edwin vallen tussen wal en schip omdat hij niet past in de hokjes die het systeem hebben gemaakt. Kort door de bocht: ze zijn te complex voor de GGZ, te instabiel voor de maatschappelijke opvang en te zorgbehoevend voor de gevangenis. Maar omdat zorg is geprofessionaliseerd en gefragmenteerd, is er geen organisatie die de verantwoordelijkheid neemt om voor hen te zorgen. Iedereen doet zijn werk volgens de regels, maar voor deze groep zijn die regels er niet. En er is er dus ook geen bijbehorende organisatie.

Eén van de centrale thema’s in het werk van De Swaan is de vervreemding die optreedt wanneer zorg wordt overgenomen door de staat en professionele organisaties. Zorg is niet langer een kwestie van menselijke verbondenheid, maar van bureaucratie en efficiëntie. Het ligt op de loer dat mensen niet langer worden gezien als individuen met complexe behoeften, maar als “casussen” die in een systeem moeten passen.

Een ander belangrijk thema in het werk van De Swaan is de fragmentatie van de zorg. Doordat zorg is opgedeeld in verschillende domeinen (GGZ, maatschappelijke opvang, et cetera), is er geen organisatie die de totale verantwoordelijkheid neemt voor mensen als Edwin. Met als risico dat mensen tussen wal en schip vallen en worden “rondgepompt” tussen instellingen, politie en daklozenopvang, zonder dat er een duurzame oplossing komt. Iedereen volgt de regels, maar het lukt niemand om buiten de gebaande paden tot een structurele oplossing te komen. De Swaan benadrukt dat zorg niet alleen een zaak is van regels en protocollen, maar ook van menselijke verbondenheid.

Burgerschap als sleutel

De analyse van Abram de Swaan helpt te begrijpen waarom onvoorwaardelijk wonen zo moeilijk te realiseren is, maar maakt tegelijk duidelijk waarom het noodzakelijk is. Waar zorg gefragmenteerd is geraakt en niemand de totale verantwoordelijkheid draagt, verdwijnen mensen uit beeld. Bij die menselijke verbondenheid ligt misschien de sleutel voor een oplossing. Dat vraagt een herwaardering van wat burgerschap betekent.

Als we zorg hebben georganiseerd in een verzorgingsstaat, mogen we ook de verantwoordelijkheid nemen wanneer dat systeem voor een kleine groep structureel tekortschiet. Mensen als Edwin vragen niet om uitzonderingen, maar om herstel van menselijke verbondenheid in een professioneel georganiseerd systeem.

Door wonen als basis te nemen, ontstaat er rust, veiligheid en ruimte voor menselijk contact, precies de voorwaarden waaronder zorg weer betekenis krijgt. Als we burgerschap serieus nemen, hoort daar ook bij dat we ruimte maken voor mensen die niet in onze regels passen, maar wel in onze gemeenschap.