Die vijandschap kostte levens. Ik trof in het eerste jaar van mijn studie een begaafde docent die in het roerige Amsterdam gek werd gemaakt. Hij was naar het rustige Groningen gehaald, maar de onrust haalde hem in. Na twee jaar sloeg hij de hand aan zichzelf, een verlies dat ik ook na een halve eeuw nog voel. Niet iedereen is op conflict gebouwd.

Ik meed het instituutsleven. Dat was op zich niet zo moeilijk: ik was werkstudent en was politiek actief, ik had mijn handen wel vol. Ik begon een flink deel van mijn studie te organiseren rondom een docent die zich onttrok aan het conflictueuze klimaat en met zelf gekozen thema’s z’n gang ging. Hij heette Jacques van Nieuwstadt en kwam soms met hoogabstracte onderwerpen als intuïtionistische logica aan.
Hij kwam niet aan publiceren toe. Dat belemmerde hem in zijn carrière, maar het bezorgde hem ook een eigen ruimte. Toch liep hij vast. Toen ik met hem samenwerkte tijdens mijn eindscriptie, vertelde hij dat hij aan het solliciteren was buiten de universiteit. Dat speet mij, want ik vond hem een bescheiden, ondersteunende en inspirerende studentbegeleider.

Ik probeerde hem later nog wel eens op internet terug te vinden. Ik las een keer dat hij uiteindelijk een zeer populaire docent geworden is en dat bij zijn pensionering in 2005 zelfs een tweejaarlijkse Jacques van Nieuwstadt Prize in het leven geroepen is voor de beste docenten van het instituut. Jacques had alsnog zijn roeping gevonden.

Vorige week kwam ik zijn overlijdensbericht tegen. Zijn naam als docent staat ook twintig jaar na zijn pensioen overeind. Dat overlijdensbericht was verpakt in een oproep van het instituut om anekdotes en verhalen over hem op te sturen. Want op internet is niets te vinden. Geen biografie, geen foto, niets. Dat is op zich al heel bijzonder: digitaal onder de radar, geen publicaties, nergens een zichtbaar ego. En toch bij je dood op je 85^ste betreurd worden door generaties studenten. Dan heb je iets heel erg goed gedaan.

Na mijn afstuderen ben ik in 1987 naar Leiden verhuisd voor een baan bij een commercieel onderzoeksbureau. Ik kon mijn hele intellectuele ballast met al die abstracte onderwerpen uit het raam smijten. Mond houden en doen wat je gezegd wordt. Het was de tijd van de grote jeugdwerkloosheid, voor jou drie anderen. Pas als je had laten zien dat je het werk aan kon, mocht je echt meedoen. Hoezo aansluiting van onderwijs op arbeidsmarkt? Ik moest heel veel afleren…

In de bijna veertig jaren die volgde, gebeurde er iets bijzonders. Ik kreeg moeilijke klussen, ondervond tegenslag, werd een generalist met een bijna onhoudbare ‘span of control’, speelde voortdurend vier of vijf rollen tegelijk. Langzaam kwamen al die abstracties en zienswijzen van Jacques weer terug, als aanjager van nieuwsgierigheid, als prikkelend doorkijkje en als amusant speelgoed in je hoofd. Ik ben een lus aan het maken. Die studie heeft mij niet voorbereid op de start van mijn loopbaan. Hij blijkt mij daarentegen zeer goed te hebben voorbereid op de duurzaamheid van die loopbaan. Ik ben mezelf weer socioloog gaan noemen. En Blaauwberg noemt zichzelf ‘het enige sociologische adviesbureau van Nederland’.

Wat moet je nou van deze biografische noot vinden? We maken vaak gedetailleerde discussies mee over de doelen van het onderwijs. Hoeveel kennis over de onderwerpen x, y en z moet een student van 16 hebben? Een mbo-vakvrouw van 20? Een hbo-vakman van 22? Welke thema’s en ervaring moeten er in je rugzak zitten als je de arbeidsmarkt betreedt? Er zijn hele instituten bezig met die vraag. Kamerleden dienen moties in om een paar uur aandacht in het onderwijs vast te leggen.

Ik moet, net als toen ik aan mijn eerste baan begon, alweer een hele rugzak uit het raam gooien. Deze keer is het die discussie over onderwijsdoelen, over aansluiting en over wat maatschappelijk nodig is. Een rustige, bescheiden en getalenteerde docent die met buitenissige onderwerpen liet zien hoe leuk het kan zijn om een hoofd vol kennis te hebben, bleek in mijn beroepsleven veel bepalender.

Het is te gemakkelijk om te zeggen dat Jacques buiten het systeem stond of autonoom en ontspannen of stressvrij was. Hij kon het je flink moeilijk maken, liet je worstelen met de stof, koesterde hoge verwachtingen, was nieuwsgierig waar je mee kwam. Maar hij was ook een ondernemer, stelde zijn contacten beschikbaar, had door wat je aan kon. Uiteindelijk werd hij een voorbeeld van ‘teacher centered education’. Laat iemand die echt goed onderwijs kan geven, goed onderwijs geven.

Dit was mijn biografische noot. De volgende keer laat ik u weten wat ik al pratend met die vriendin uit de eerste regel van dit stuk, van het Nederlandse onderwijsstelsel ben gaan vinden.