Twee confrontaties

Zuid-Afrika bezoeken vergt iets

Van beide confrontaties een voorbeeld. Eerst het verleden.

Met de eerste democratische verkiezingen van 1994 werden apartheid en racisme formeel verlaten. Maar de geesten van het verleden zullen nog generaties rondspoken, zoals ze dat in Europa doen vanwege de Tweede Wereldoorlog, het kolonialisme en de slavernij. Bij dat spoken horen relativeringen, met een redeneerstructuur als: ‘de apartheid was fout, maar…’.

Het is gemakkelijk om daar nu over te oordelen. Maar als je decennia met een fout systeem geleefd hebt, kun je niet altijd goed je eigen jury zijn. Zo vertelt een Engelstalige 60+-vrouw dat niet de andere Germaanse taal – het Afrikaans – maar het Zulu haar tweede taal is. In haar vroege jeugd had ze een Zulu ‘nanny’. Die nanny sprak alleen Zulu en dat werd hun conversatietaal. Tegenwoordig bestaat die nanny-verhouding niet of nauwelijks meer. Maar als je als witte in staat bent met je zwarte omgeving in de eigen taal te praten, is dat dan goed of slecht?

Iets duidelijker wordt het wanneer een witte 60+man de apartheid hekelt, maar vaststelt dat Zuid-Afrika aan die tijd toch maar mooi de beste wegen van het continent heeft overgehouden. Ik begrijp die neiging wel: je hebt aan een inktzwart verleden deelgenomen, dat inzicht heb je ook, maar je zoekt wel iets van houvast. Lastiger wordt het wanneer niet 60-plussers, maar jonge twintigers komen verklaren dat Europa wordt overlopen door migranten en dat Europeanen nog iets kunnen leren van wat er in Zuid-Afrika gebeurde wanneer je als bevoorrechte klasse zomaar de macht uit handen geeft. Dat is geen verwerking van het verleden, maar rancune en agressie.

Ik zat op een rustige plek op een bankje te genieten van het uitzicht over de oceaan. Een witte 60-plusser kwam naast me zitten, hij had iets in het water gezien (een dier?) en vroeg wat ik er van zag. Aardige man, Afrikaanstalig, maar zonder reiservaring. Gepensioneerde meubelverkoper. Hij klaagt dat de macht bij niet goed opgeleide mensen ligt. Als hij hoort dat ik uit Nederland kom, wil hij iets aardigs zeggen en begint over Verwoerd, in de jaren vijftig en zestig een van de radicale en rigide architecten van de apartheid. Hij vertelt dat Verwoerd een zeer intelligente man was, die nota bene in Amsterdam geboren was. Ik pauzeer even om een citaat van Verwoerd uit mijn geheugen op te diepen. Ik heb het paraat. In 1950 zei Verwoerd, toen nog geen premier maar wel minister van ‘Native Affairs’:

“Blacks should never be shown the greener pastures of education, they should know that their station in life is to be hewers of wood and drawers of water’.

Houthakkers en waterdragers. De woordcombinatie verwijst naar een situatie uit het Oude Testament, over het levensperspectief van een groep niet te vertrouwen gevangenen. De Bijbelvaste Verwoerd moet die vergelijking op het oog hebben gehad. Zo keek hij naar zijn zwarte landgenoten.  

Mijn Afrikaanstalige gesprekspartner kijkt mij ontsteld aan. Hij reageert onverwacht: “Dat ik dit nieuwe gezichtspunt nu moet horen van een buitenlander, in plaats van iemand uit mijn eigen land’. Hij geeft mij een hand en we praten nog even door.

Als je ergens aan kunt zien dat Zuid-Afrika een bevrijd land is, is dat aan de onderwijsambities. Die ‘green pastures’ staan tot en met het middelbare school diploma voor iedereen open. Het academisch vervolgonderwijs kent een beperkte toegang en een beperkt aantal beursverstrekkingen, dat is een domper. Maar de stemming in het land is te vergelijken met de massale opening van het vervolgonderwijs in Nederland kort na de Mammoetwet van 1968: doorleren als pad van emancipatie.

Nu die andere confrontatie: de armoede. Voor toeristen zijn  twee aspecten onontkoombaar: de aanblik van krottenwijken de mensen die geld van je willen, al of niet met een tegenprestatie. Dat is ook wat ‘civic leaders’ in Zuid-Afrika van je vragen: geniet van het land, maar stop niet alleen geld in ‘westerse’ bedrijven, maar ook in kleine ondernemingen en informele handelaren. En praat met mensen, ga het contact aan. Simpele antwoorden zijn er niet, je moet je hoofd erbij houden.  

Zo geldt in het centrum van Kaapstad een expliciete oproep om NIET aan bedelaars te geven. Gemeente, politie, bedrijfsleven en hulpverlening hebben een goed arrangement voor onderdak, werk en zorg. Dat doorkruis je door geld aan individuen te geven. De praktijk van Kaapstad is een krachtig voorbeeld, ook voor de daklozenzorg in Nederland (we komen er in een volgende Blaauwdruk op terug). Maar Kaapstad is een uitzondering.

Ik schrijf hier een willekeurig maar veelzijdig voorbeeld uit. Mijn eigen uitgangspunt is dat je niet het uitsteken van een hand, maar het leveren van een prestatie moet belonen. Daarmee sluit je gelik een grote groep uit: de verslaafden. Veel winkels nabij hangplekken vragen je om verslaafden te negeren: om elk kwartje dat je achterlaat, kan een gevecht uitbreken. Ik beperk me in mijn interactie tot de mensen die een economische activiteit vertonen, hoe minimaal ook. Het gaat in dit voorbeeld om een parkeerwacht, een manier voor mensen in armoede om geld te verdienen aan dienstverlening aan automobilisten.

We parkeren op een rustige plek, een jonge vent maakt contact met een opgewekt gezicht en een kwinkslag: hij zal met een adelaarsoog op de auto letten. Als je teruggroet, heb je al een overeenkomst: hij waakt, wij zullen hem parkeergeld betalen (ik ga meestal uit van wat zo’n plek in Nederland aan parkeergeld zou kosten). Bij terugkeer komt hij weer vrolijk op ons toe. Het is nog steeds rustig, ik ben bang dat wij zijn enige vooruitzicht zijn om iets te verdienen. Hij laat een 2 euro stuk zien en suggereert dat ik dat van hem zou overnemen (er gaan bijna 20 Randen in een euro). Hij vertelt kalm dat hij koekjes wil kopen voor zijn oma, die vandaag 65 wordt. Ik vraag door. 

Hij is 17, verwekt dor een Cameroense vader die hij nooit gezien heeft. Zijn moeder is twee jaar geleden overleden, hij woont bij zijn oma. Parkeerwachten doet hij na schooltijd. School en oma zijn zijn leven. Zijn schoolkennis verschaft hem voldoende wereldinzicht. Inclusief inzicht in zijn eigen armoede en in de nonchalance van zijn verwekking. Het is schrijnend, zo’n heldere, pientere vent die uren wacht om wat geld te scoren voor koekjes. Natuurlijk volgt er een geldelijke overdracht, genoeg voor een groot pak koekjes. Hij bedankt ons, niet voor het geld, maar voor het gesprek en de handdruk.